Năm 2024, một người bạn người Trung Quốc nói rất nhiều lần với mình về việc sau này khi AI lên ngôi, ngành ngôn ngữ nói chung và ngành mình nói riêng sẽ thất nghiệp như thế nào. Tầm 2 năm nay, ở Việt Nam, Nhà Nước ngày càng đề xuất những chủ trương liên quan đến việc tăng cường đào tạo tiếng Anh cho học sinh. Có rất nhiều thầy cô giáo đi trước trong ngành nói về vấn đề rất nhiều trường học đóng cửa ngành ngôn ngữ hay giáo dục ngôn ngữ, ngày càng ít người theo học những ngành này, hoặc ít ra bàn luận về tương lai của ngành học này như nào. Mọi người dự đoán ngành ngôn ngữ nói chung và ELT nói riêng sẽ bị thu nhỏ lại, chọn lọc ra những người cứng nghề giỏi nhất, và về việc người học chuyên những ngành này có còn đất sống trong thời đại AI lên ngôi hay không.
Theo lời các thầy cô mà mình quen biết, đương nhiên, cho đến hiện nay, AI chưa thay thế được thầy cô giáo. AI vốn chưa có những kĩ năng mà một nhà giáo được đào tạo chuyên nghiệp có được. Tuy nhiên năm dài tháng rộng, chẳng ai biết được chuyện gì sẽ xảy ra. Mình nhớ những năm 2020-2021 DeepFake cũng nổi lắm, nhưng sau đó lặng xuống. Và rồi như mọi người thấy những năm gần đây, sự phát triển của AI mạnh mẽ đến đáng sợ. Và mọi người bắt đầu đổ xô qua những ngách khác trong giáo dục ngôn ngữ, điển hình là Edtech/AI trong giáo dục, hay Tâm lý học trong giáo dục.
Trong thời đại AI lên ngôi này, thế giới này đang gạt bỏ những ai?
Những người có khả năng bị layoff và thay thế bởi hệ thống chăng? Mình nghĩ đúng, nhưng chưa đủ.
Nếu hỏi mình câu này, đối tượng đầu tiên sẽ làm mình tự hỏi chính là: Vậy còn những đứa trẻ bị xã hội xem là “đặc biệt” thì sao?
Mình có trao đổi với với hai người bạn chuyên môn đến tâm lý và chuyên làm việc với trẻ tự kỉ. Mình hỏi về việc làm sao để dạy ngoại ngữ cho những bạn này như thế nào. Mình đề cập rằng mình nghe mọi người nói ngoại ngữ là năng khiếu của các em. Bạn hỏi vặn lại “Cái gì năng khiếu của các em cơ?”. Bạn hỏi mình về độ tuổi của những bạn nhỏ này, hỏi các em đã học can thiệp chưa, nói về vấn đề khó giải quyết nhất của các em chính là thói quen. Điều này trùng khớp với những gì mình research khi bắt đầu làm một dự án có liên quan một xíu đến các em. Nhìn chung, giảng dạy trẻ em mà xã hội xem là “đặc biệt” là một việc nhạy cảm, tranh cãi rất nhiều, tuy nhiên không phủ định rằng như mọi lý thuyết đều sẽ có người ủng hộ và phản đối, dù cho ai có cãi nhau với ai, có những điều luôn là điểm chung:
(1): Tập trung vào không gian đủ an toàn cho các bạn nhỏ này.
(2): Tạo hứng thú học tập trước, ấn tượng ban đầu của những bạn nhỏ này rất quan trọng, và điều này quyết định sự thành bại của một chương trình giảng dạy.
(3): Không tạo áp lực bằng thời gian và điểm số.
(4): Không thay đổi đột ngột môi trường quen thuộc của các em.
Giữa một thời đại mà ai cũng đang nói về việc AI sẽ thay thế rất nhiều công việc của con người, còn giáo viên thì bàn về việc AI sẽ hỗ trợ cho công việc nhanh thế nào như thế nào, mình bắt đầu cảm thấy quan ngại về câu hỏi trong tương lai, thế giới này sẽ gạt bỏ những ai để chạy theo AI? Đặc biệt là khi những người này cần trải qua một quá trình được hỗ trợ vô cùng kiên nhẫn để bắt đầu con đường học tập.
Là những người học và làm những ngành chuẩn bị bị AI thay thế? Điển hình là mình – người học ngôn ngữ hay làm việc về giáo dục ngôn ngữ?
Hay là người lớn tuổi, những người đã nuôi dạy chúng ta thành người nhưng lại không rành về công nghệ?
Hay là những đứa trẻ bị xã hội gắn mác là gánh nặng, gắn mác là học không được?
Hay là những người không đủ giàu có để theo đuổi con đường học vấn, những người mà tầm không lâu về trước trên Threads city còn cho rằng chỉ có con cái nhà giàu mới xứng đáng được cứu và được đầu tư nếu phải chọn chỉ được cứu một đứa trẻ?
Công nghệ và kinh tế luôn vận hành và tìm cách tiến lên theo logic của hiệu quả. Trong doanh nghiệp, đi đến đâu cũng nghe về những con số và lợi nhuận. Những gì nhanh hơn, rẻ hơn, tối ưu hơn sẽ được giữ lại. Những gì chậm hơn, khó đo lường hơn, hoặc không mang lại lợi nhuận rõ ràng sẽ dần biến mất. Chúng ta hay gọi đó như một dạng chọn lọc tự nhiên. Chúng ta xem đó là hệ quả tất yếu của một thế giới chạy theo tiền bạc và danh vọng.
Tuy nhiên trong giáo dục, đặc biệt là trong đôi mắt của những người làm giáo dục, đó không phải là cách giáo dục vận hành. Người làm giáo dục hiểu rằng thế giới này khác biệt và họ tôn trọng điều đó. Họ biết rằng có những những học sinh học rất chậm, mất hàng tháng chỉ để quen với một lớp học mới, mất rất nhiều thời gian mới có thể làm quen và chịu nhìn vào mắt giáo viên khi được gọi tên. Nếu giáo dục vận hành theo tiêu chuẩn hiệu quả, những học sinh này chính là đối tượng đầu tiên bị loại bỏ, vì các em là khoản đầu tư mà xã hội này cho là không có lợi nhuận.
Thật ra mình là một người rất thích AI và Edtech, hoặc ít nhất trước đây từng rất thích và cũng mong muốn theo đuổi ngành này. Mình cũng không nghĩ AI sẽ biến mất, và chắc chắn với sự thông minh tuyệt vời, con người sẽ không thể nào ngừng phát triển công nghệ. Nhưng hôm nay, mình nghĩ rằng với mình, câu hỏi quan trọng nhất trong bối cảnh hiện tại chính là “Không phải là AI sẽ thay thế được bao nhiêu người, mà là xã hội sẽ chọn bỏ lại bao nhiêu người để chạy nhanh hơn?”
Điều làm mình quan ngại nhất không phải là AI sẽ dạy giỏi hơn giáo viên, mà là thế giới sẽ ngày càng quen với việc chỉ lựa chọn những người chạy nhanh nhất. Nhưng thế giới này không phải ai cũng chạy nhanh như nhau. Và những người còn lại thì sao?
Mình nhận ra rằng nếu ngành ngôn ngữ có bị thu nhỏ lại thật, thì có lẽ thứ sẽ biến mất trước không phải là giáo viên dạy ngôn ngữ. Thứ biến mất trước tiên có thể là những lớp học dành cho những người học chậm nhất. Thứ biến mất tiếp theo, tất nhiên là những người bị xã hội gắn mác “không đạt chuẩn”. Nếu giáo dục chỉ còn lại những người học nhanh, những người đạt chuẩn, và những người có thể tạo ra kết quả đẹp, thì đó không còn là nền giáo dục nhân văn mà thế giới này hay nói đến nữa. Người làm giáo dục không thể cứu được tất cả mọi người, nhưng thái độ của người làm giáo dục có thể giúp cho rất nhiều người có thêm lòng tin về tính nhân văn của con người. Vai trò của giáo viên trong thời đại AI không phải là cạnh tranh với công nghệ về tốc độ hay độ chính xác, mà là giữ lại tư duy và đặc điểm của người sư phạm – những thứ mà công nghệ không bao giờ coi là quan trọng: sự kiên nhẫn, sự chú ý, và niềm tin rằng một con người luôn có thể học được theo cách riêng của họ.
Hy vọng trong một thế giới tiếp tục chạy nhanh hơn, hệ thống vẫn sẽ tiếp tục chọn lọc, ở một góc nhỏ nào đó, sẽ luôn có những lớp học không đo giá trị của một con người bằng việc họ theo kịp nhanh đến đâu. Sẽ luôn có những người làm giáo dục cho con người và vì con người mà không quá đề cao lợi nhuận. Mình đương nhiên không nói rằng làm giáo dục không cần lợi nhuận, mình muốn nói trước khi đề cao những khía cạnh khác, hãy nhớ bạn là ai và vì sao bạn chọn ngành này. Còn mình, ít nhất vào lúc này, mình vẫn muốn làm giáo viên cho con người, và vì con người, giúp các em sẵn sàng cho một thế giới hiện đại hơn, nhưng cũng không loại bỏ bất cứ ai. Cũng hy vọng tất cả mọi người đã chọn giáo dục, sẽ vững tin với nghề.
Ảnh: Nguồn ở đây