Chuyện về cách phát âm từ “unique” và những yếu tố tâm lý học đứng sau hành vi “đi theo đám đông”.
Tuần trước khi dạy một lớp tuổi teen, mình có hỏi cả lớp rằng chữ unique phát âm như thế nào. Lúc đầu mình hỏi chung, sau đó mình hỏi luân phiên từng học sinh. Câu trả lời giống hệt nhau cho khoảng 20 học sinh: “Dạ … du – ni – que”.
Trong quá trình giảng dạy, không ít lần các giáo viên nhận ra học sinh có xu hướng trả lời câu hỏi của giáo viên giống hệt như cách mà các bạn phía trước đã trả lời. Đôi khi tình trạng này hay làm cho giáo viên chúng ta nhận định rằng học sinh không biết câu trả lời nên đã sao chép đáp án của bạn bè. Từ đó, chúng ta dễ cho rằng học sinh đã không dành nhiều thời gian cho việc học tập và cảm thấy không hài lòng với việc này.
Nhưng có thật sự là học sinh không học bài, không hiểu bài, không biết đáp án nên đã bắt chước theo bạn bè hay không?
Tâm lý học xã hội giải thích như thế nào về vấn đề này?
Giáo sư Asch từng đưa ra một thí nghiệm vô cùng nổi tiếng vào những năm 1950 để kiếm chứng xem con người có tuân theo ý kiến của số đông hay không, kể cả khi đó là ý kiến sai. Cách thực hiện thí nghiệm là tập trung một nhóm người tham gia thí nghiệm. Người tham gia được yêu cầu thực hiện một nhiệm vụ đơn giản là chọn ra đoạn thẳng dài giống đoạn mẫu. Trong thực tế, chỉ có một người thật sự tham gia thí nghiệm vì những người còn lại đều được trả công để “âm mưu” với nhau để chọn đáp án sai. Người tham gia thật sự nếu chọn đáp án khác đáp án sai sẽ bị những người còn lại cười cợt. Cuối cùng, dưới sức ép của đám đông, người tham gia thí nghiệm thật sự đành phải lựa chọn đáp án theo số đông. Thí nghiệm của giáo sư Asch được thực hiện lặp lại trên các đối tượng không hề thiếu hiểu biết như sinh viên đại học, các giáo sư,… Ngạc nhiên thay, tỉ lệ những người dù biết rõ đáp án nhưng vẫn chọn đi theo đám đông là rất cao, khoảng 75% người tham gia thí nghiệm đi theo đám đông ít nhất một lần dù khi trả lời một mình, tỉ lệ sai của họ dưới 1%. Khi được hỏi vì sao lại đi theo đám đông, rất nhiều người cho rằng “cảm giác” đám đông mới đúng, hoặc sợ phải hứng chịu sự chế giễu hay nhạo báng.
Thí nghiệm Asch. Nguồn: Pinterest
Thí nghiệm này đã chứng minh rằng nhận định của đám đông có khả năng cao ảnh hưởng đến quyết định của cá nhân. Điều này đặc biệt đúng ở những quốc gia châu Á – nơi đề cao chủ nghĩa tập thể. Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng con người có xu hướng quyết định dựa vào niềm tin rằng những người có quyền lực hơn, ở vị thế cao hơn, có chuyên môn tốt hơn sẽ đưa ra lựa chọn chính xác hơn bản thân.
Vậy nên, đến cả người lớn tham gia thí nghiệm còn dao động, thì khi học sinh nhỏ tuổi hơn của chúng ta trả lời câu hỏi “giống những bạn đi trước”, có đôi khi đó là vì các em cảm thấy an toàn khi câu trả lời của mình cũng giống như các bạn. Hoặc các em cảm thấy câu trả lời của cả những học sinh được xem là giỏi hơn, nhanh hơn trong lớp “uy tín” hơn của bản thân, nên cứ làm sao cho mình giống họ thì sẽ an toàn.
Tâm lý học phát triển đồng thời cũng bổ sung, trẻ em ở độ tuổi từ 6-12 đã bắt đầu phát triển niềm tự hào, tìm kiếm sự công nhận, nhạy cảm với việc được chấp nhận hay bị loại trừ. Thế nên việc bắt chước câu trả lời có đôi khi không còn là vấn đề đúng sai mà là giữ vững bản thân trong tập thể: không bị chê trách, được chấp nhận, không bị chế nhạo, không khác người, đảm bảo bản thân hòa nhập.
Vậy điều này gợi ý gì cho mình – dưới tư cách là giáo viên?
Thay vì quan tâm đến đúng hay sai hay vội vàng phê phán các em không lo học, mình chợt nhận ra là có khi mình nên nhìn lại xem là có khi nào đã vô tình tạo ra môi trường chưa bảo đảm “đủ an toàn” cho các em để được sai hoặc đảm bảo rằng việc khác biệt của các em không bị người khác chê cười hay chưa.
Ngoài ra, một số mẹo mà mình tìm hiểu được để hạn chế việc đáp án bị ảnh hưởng bởi số đông bao gồm:
- Cho học sinh suy nghĩ cá nhân và viết ra đáp án trước, rồi mới chia sẻ cho nhóm hay trước lớp.
- Cho thảo luận nhóm nhỏ trước khi trả lời công khai.
- Chủ động khen việc dám đưa ra ý kiến khác, kể cả khi chưa đúng.
- Thiết lập văn hóa lớp học rằng không cười cợt bạn bè, vì sai cũng là một phần của học tập.
Cuối cùng, câu chuyện “du-ni-que” từ trải nghiệm cá nhân của mình không chỉ là chuyện phát âm tiếng Anh. Nó là lời nhắc rằng học sinh cần được học nhiều hơn là kiến thức. Đôi khi đó là kĩ năng để tồn tại trong xã hội. Giáo viên như mình nên hỗ trợ các em phát triển kĩ năng này, bởi lẽ đúng như bản chất của con người: Chúng ta là sinh vật xã hội, luôn khao khát được thuộc về, chẳng có ai mong muốn bị loại trừ vì dám khác biệt cả.